Fas, Cezayir, Tunus, Libya ve Misir’a kabileler halinde dagilmislardir. Birbirlerine kesin dil birligiyle
bagli olmakla birlikte, fiziksel ve kültürel özellikleri büyük çesitlilik gösterir. Paleolitik ve Neolitik
Çag irklarinin karisimindan dogduklari sanilan Berberiler, sirasiyla egemenligi altinda yasadiklari Fenike,
Kartaca, Roma, Hiristiyan ve Islam uygarliklarindan büyük ölçüde etkilendiler. 7. yüzyilda baslayan Arap
istilasi sirasinda Islamiyeti kabul etmeleri en az bir yüzyil sürdü. Ilk Arap istilacilar sayica da az
olduklarindan, Berberileri etnik ve dilsel açidan etkileyemediler. Kirsal kesimdeki Berberi kabileleri 12.
yüzyildaki Bedevi istilasina degin oldukça özerk yapilarini korudular. Bu tarihte bölgeye giren Bedevi
Araplar, Berberi köylü ekonomisini yikarak birçok yerlesik kabilenin göçebelige geçmesine yol açtilar.
Fenikelilerden Araplara ve son olarak da Fransizlara kadar uzanan istilacilar zinciri, Berberilerin bu
toplumlarla tam kaynasmasini saglayamadi. Günümüzde Araplasmis Berberi kabileleri oldugu gibi, daglik
kesimlerde ve vahalarda lehçelerini ve geleneklerini koruyarak yasayan Berberi kabileleri de vardir.
Berberilerin Islamligin Harici mezhebini benimsemeleri bir tür ulusal direnç duygusu olarak yorumlanabilir.
Berberi lehçelerinin sayisi yüzleri bulur. Berberice konusanlarin orani Magrip’in dogusunda batiya oranla
daha düsüktür. Özellikle Fas’ta nüfusun üçte ikisi Berberice konusur.<br>
Geleneksel Yapi
Öteki Magrip topluluklari gibi, Berberi toplumsal örgütlenmesinin de odagini Islam ve kabile gelenegi olusturur.
Islam, aile sinirlarini da asarak, yasamin dünsel ve din disi bütün alanlarini düzenler. Bununla beraber özellikle
kirsal kesimde hala yasayan özgün Berberi inanç ve gelenekleri de vardir; bunlar bir biçimde Islam ile uyumlu
hale getirilmistir. Gerek yerlesik, gerek göçebe topluluklar için temel toplumsal ve siyasal örgütlenme biçimi,
kabilelerdir. Sayilari bazen yüzleri, bazen de binleri bulan kabile üyeleri, kendilerini beni amn (kuzenler) olarak
adlandirir ve kabilenin kurucusu olan ve ona adini veren ortak bir atadan geldiklerine inanirlar. Toplumsal yapida,
kent ile kirsal kesim ve yerlesik yasam ile göçebelik arasindaki ikilikler son derece belirgin ve belirleyici bir
rol oynar. Genellikle Araplarin egemen oldugu kentlerde kirsal kesimden kopmus Berberiler ve mevsimlik isçiler dis
mahallelerde yasar. Kirsal kesimde Berberilerin çogu yerlesik çiftçiligi sürdürmektedir. Bunlar kisin alçak
düzlüklerde ekim yapip, yazin dag otlaklarinda sürü güderler. Geçmiste Bedevi göçebeler ile yerlesik Berberiler
arasindaki çatismalarin yerini bir dengeye birakmasiyla saglanan karsilikli bagimlilik, genelde günümüzde de
sürmektedir. Yerlesik topluluklar, canli hayvan ve hayvan ürünleri karsiliginda, göçebelerin hayvanlarini köy
otlaklarinda otlatmalarina izin verir ve onlarin tahil gibi yiyecek gereksinimlerini saglar. Vahalarda yerlesmis
olan topluluklar düsman kabilelerin saldirilarindan korunma karsiliginda göçebelere ait hurma agaçlarina bakar.
Her Berberi toplulugunda serif denen ve peygamber veya evliya soysundan geldigine inanilan bir ya da birkaç din
adami bulunur. Kutsal kisiliklerinden dolayi kötülülerden korunduguna inanilan bu din adamlarinin Berberi kabileler
üzerinde etkisi büyüktür. Uzun süreli ve kalici yerlesimlerin bulundugu bölgeler disinda, Berberi kabileleri
kendilerini atalarinin yurduna bagli saymaz ve zaman zaman çok uzak yerlere göç ederler. Bu yer degistirmeler,
ekonomik nedenlerin yani sira, topluluk dayanismasinin atalarinin yurduna bagliliktan daha agir basmasindan da
kaynaklanir. Topluluk dayanismasi savas, tarlalarin kurayla dagitilmasi, otlaklarin ortak kullanilmasi gibi
konularda kendini gösterir. Kabile, cemaat denen ve ileri gelen ailelerin temsilcilerinden olusan bir meclisçe
yönetilir. Arap kabilelerinde reislik babadan ogla geçerken, Berberi cemaat reisleri seçimle belirlenir.
Kabile sayisi üçle asti arasinda degisen ve firka denilen babayanli klanlardan olusur. Klan üyeligi ile
oturulan yer arasinda zorunlu bir bag yoktur. Örnegin Kabilya’da her köy özerk bir firka olustururken,
Uvras (Aures) yöresinde bir köy birkaç firkayi barindirir. Kan bagi akrabaligi, kabile ya da klana dayali
mitik akrabaliktan farklidir. Ortak bir atadan gelen tüm erkek bireyler ayni ailenin üyesidir. Berberi
gelenekleri evlat edinmeye de izin verir. Bütün aile üyelerinin, aile mirasi ve belli yükümlülükler konusunda,
akrabalik derecesine göre degisen kesin haklari vardir; bir üyenin davranisindan (örnegin adam öldürmede)
öteki üyeler de sorumlu tutulur. Her türlü toplumsal örgütlenmenin temelini akrabalik olusturur. Kabile,
klan, genis aile ve ev birimi, iç içe çemberler gibi birbirini kapsayan farkli düzeydeki akrabalik
iliskilerini kapsar. Aile toplulugunun çekirdegini ortak bir konutu ve yiyecegi paylasan ve baskanin kesin
otoritesi altinda yasayan yakin akrabalar olusturur. Evlenen ogul babasinin yaninda yasamaya devam eder;
kiz çocuk ise baba tarafindan bir kuzeni ile evlenmemisse, kocasinin yanina gider. Dul kalan, bosanan ya da
reddedilen kadin kendi ana-babasinin yanina döner. Bazen 3-4 kusak bir arada yasar ve aile üyelerinin sayisi
50 kisiyi bulur. Saygin bir aileye ait olmanin, onurlu bir ad tasimanin büyük önemi vardir; çünkü toplumsal
statü aile belirlenir. Aile içinde herkesin konumunu ve görevini belirleyen kesin bir disiplin uygulanir.
Bununla birlikte ailenin birligi, baskici bir otoriteye kesinkes boyun egmekten çok karsilikli güven ve saygi
temeline dayanir. Ailenin basi her seyi denetler ve yönetir, ama öteki bireylerin üstü kapali onayini almadan
hiçbir sey yapamaz. Karsit güçlerin dengesi, ortaya bir tür demokrasi çikarmistir. Berberilerde erkek çocuk
erken yasta annesinden ayrilir, 6-7 yasinda sünnet edilir ve egitilmek üzere erkek akrabalarinin yanina
verilir. Bu egitim sirasinda kadinlarin görüslerine önem vermemeyi, büyüklere karsi uysal ve saygili olmayi
ögrenir. Kardesler arasindaki sicak iliski, 10-12 yaslarinda daha uzak ve resmi bir nitelige bürünür. Küçük
kardes agabeylerine karsi saygili davranir ve genel yerlerde birlikte görünmemeye çalisir. Çocuklar anne ve
babalarina tam bir itaatle baglidir. Erkek ve kiz kuzenler birbirlerine esit davranirlar. Aile ortami, çocuklarin
günlük yasamdaki adetleri ögrenmesini saglar. Konut tiplerinin çesitliligi, Magrip kültürel zenginligini ve farkli
yasam biçimlerini yansitir. Baslica konut tipleri ev, kulübe (gurbi) ve çadirdir. Bir cami görünümü tasiyan zengin
ailelerin evlerinde Ispanyol ve Magrip mimarisinin özellikleri görülür. Kentlerin dis kesimlerinde ise bahçelerle
çevrili konaklar, apartmanlar ve derme çatma konutlar yan yana yer alir. Daglik yörelerdeki Berberi köyleri,
savunma amaciyla yamaçlara kurulmustur. Bu köyler genellikle agadir, guelae ya da gasr denen duvarlarlaµ
çevrilidir. Ovalardaki yerlesik topluluklar genellikle çadirlarda ve gurbi’lerden olusan köylerde yasar. Gurbi,
toprak ya da dallardan yapilan ve kolaylikla yikilip yeniden kurulabilen saz ya da yaprak damli kulübedir.
Steplerde ise gerçek göçebeler yasar. Bedevilerinkine benzeyen çadirlari, yün, keçi veya deve kilindan yapilmis
uzun limelerden (flij) örülmüstür. Çadir, yerdeki kaziklara bagli yün ya da kildan yapilmis iplerle ve agaç
direklerle desteklenir. Zemin hali ve kilimlerle kaplanir. Geceleri sürüyü korumak için çadirlar bir çember
biçiminde dizilir.
Ekonomik Yasam
Çöldeki ekonomik yasam temelde göçebe hayvanciliga dayanir. Dogal bitki örtüsünün deve, koyun ya da keçi
yetistirmeye elverisli oldugu bazi kiyi ovalari ile steplerde de durum aynidir. Sürüleri için otlak arayarak
sürekli dolasan göçebeler, kisi güneyde yazi ise kuzeydeki Atlas Daglarinda veya deniz kiyisindaki tepelerde
geçirirler. Misir ve arpa ekimi ilkel yöntemlerle yapilir. Toprak 2 yilda bir nadasa birakilir, gübre kullanilmaz.
Toprak bir çift hayvanin çektigi tahta bir karabasanla, sonbahar yagmurlarindan sonra sürülür. Hasat ve harmanda
yalnizca insan ve hayvan gücünden yararlanilir. Toprakta özel mülkiyetin oldugu yörelerde fellahin denilen
topraksiz köylüler ya da küçük çiftçiler ile hammasin denilen ve ürünün beste biri karsiliginda çalistirilan
isçiler bulunur. Yagislarin düzensizligi, siyasi istikrarsizlik, kati mülkiyet kurallari ve otlatmaya öncelik
verilmesi gibi etkenler yüzünden topragi iyilestirici yöntemler gelismemistir. Bununla birlikte vahalarda ve
belirli daglik yörelerde yasayan köylüler daha islek tarim teknikleri uygulayarak tahil, sebze, zeytin, meyve ve
hurmaya dayali yogum bir karma tarimla ugrasirlar. Köylerde çömlek yapimi ve dokumacilik gibi islerin çogunu
kadinlar görür. Imalat gelismemistir. Köylerde tahil ögütme disindaki bütün isler küçük aile atölyelerinde ilkel
el aletleri kullanilarak yapilir. Baslica imalat etkinlikleri, kumas dokumaciligi, alet yapimi ve insaattir.
Tabakhaneler yaygin olarak her yerde bulunur. Deri sanayisinde ayakkabici, saraç, maroken sepicisi gibi son derece
usta zanaatçilar çalisir. Kentlerdeki insaatlarda çalisan mozaikçi, seramikçi ve heykelciler Magrip mimarisine
önemli katkilarda bulunmustur. Ev, bahçe, tarla ve hayvanlar özel mülkiyet kabul edilir ve mirasa konu olabilir.
Kural olarak miras hakki aile bireyleriyle sinirlidir; ama akrabalar da miras üzerinde hak iddia edebilir. Aile
mirasinin parçalanmasi ve satilmasini önlemek için habüs denen vakiflar kurulmustur. Genelde Müslüman cemaatin
mali sayilan topraklar, kiracilarindan belirli bir kira payi alinan fethedilmis topraklar ile geçmiste sultan ve
beylerin kabileye biraktigi topraklari da kapsar. Toprak sahibi kabile ve klanlar tarlalari ve su kaynaklarini
ailelere göre dagitirken, otlak kullanimini belirli bir düzene baglarlar. Her kent ya da kasabanin disinda
haftada bir hayvan pazari kurulur. Kirsal kesimde de suk denen haftalik pazarlar kurulur; buralarda çerçiler
Avrupa mallarini ve kentlerde yapilmis esyalari satar. Bölgelerarasi ticaret sinirlidir. Malla, deve veya katir
sirtinda tasinir. 1930’lardan sonra sömürgeciligin etkisiyle geleneksel yapida belirli bir çözülme baslamistir.
Kara ve demiryolu aglari kirsal kesime ticari mallarin yani sira düsünceler de tasimistir. Fas, Tunus ve
Cezayir’in bagimsizliga kavusmasindan sonra ekonomik kalkinmaya verilen önem, degisim sürecini daha da
hizlandirmistir. Bunun en önemli sonuçlarindan biri de zengin tarim bölgelerine, kiyi kentlerine ve Ispanya,
Fransa gibi ülkelere isçi göçünün hizlanmasidir. Kentlerde kamu görevlisi, kirsal kesimde de ücretli isçi olmak
önemli bir konum haline gelmistir. Geleneksel yapi siniflar arasi gerilimleri yumusatici bir etki yaratmakla
birlikte, maddi refah istegi belirli bir siyasal bilinçlenmeyi dogurmustur.
Din ve Kültür
Magrip’teki dinsel inançlarda Islam ve yerel gelenekler iç içe geçmistir. Genelde bütün halk temel ibadetleri yerine
getirir; ama Kur’an’in bütün kurallarina yalnizca kentlerde oturan egitim görmüs dar bir çevre uyar. Bi çevrede bile
“ruhlar”in varligina inanilir. Kötü ruhlardan korunmak için yerine getirilen adetler günlük yasamin bir parçasidir.
Gebe kadinlar muska takar, bazen de siyah incilerden yapilmis el biçiminde bir tilsim tasir. Çocuk yedi günlük
olunca adi konur ve bir koyun kurban edilir. Kentlerdeki zanaatçilarin baslica estetik esin kaynagini Islam olusturur.
Kentsel mimari ve döseme, Ortadogu ve Endülüs etkilerini yansitir. Ispanyol-Magrip etkisinin en güçlü biçimde görüldügü
yer Fas’tir. Tunus’ta Fatimi etkisi yogundur. Tunus ve Cezayir, Osmanli kültüründen de agirlikli biçimde
etkilenmislerdir. Berberi sanat yapitlari düz çizgili süslemeler tasir. En zengin motifler zikzak çizgilerden
gelistirilmistir; bunlar kabileden kabileye degisiklik gösterir. Orta Atlaslar bölgesinin yünlü halilarindaki degisik
renk ve dengeli yollar yaygin bir süsleme biçimidir. Elle yapilan çömlekler Neolitik örneklere çok benzer;
süslü parçalar bazi eski Ege seramiklerini andirir.